باشد و ذو احتمالات باشد و ندانيم كه معناى مخصص چيست ؟ و كدام يك از اين احتمالات است ؟ چند مثال : الف . مثال خارجى متداول بين العلماء . مولى فرمود : اكرم العلماء و سپس متصلا يا منفصلا فرمود : الا الفساق منهم يا لا تكرم الفاسقين منهم . ما نمىدانيم كه معناى فاسق چيست ؟ آيا فاسق يعنى كل من خرج عن طاعة اللّه ( اعم از مرتكب كبائر و مصر بر صغاير ) يا مراد از فاسق ، من ارتكب الكبائر أو أصرّ على الصغائر است ؟ ملاحظه مىكنيد كه مفهوم خاص اجمال دارد . ب . مولى فرمود : كل ماء طاهر الا ما تغير طعمه أو لونه أو ريحه . در اينجا ما نمىدانيم كه مراد از تغير چيست ؟ آيا مراد ، خصوص تغير حسى است كه به يكى از حواس سه‌گانه ( ذائقه ، باصره ، شامه ) احساس مىشود ، كما قال به الشهيد الثانى رحمه اللّه ؟ يا مراد از تغير ، اعم است از تغير حسى و تغير تقديرى مانند اينكه اوصاف ثلاثهء آب ، با اوصاف نجاست ، يكى است و تغير محسوس به احدى الحواس المذكورة نيست ، ولى در واقع هست ، لذا تغير تقديرى و معنوى گويند ، كما هو مسلك العلّامة فى القواعد و المختلف . ملاحظه مىكنيد كه اجمال ، در ناحيهء مفهوم است . ج . مولى فرمود : أحسن الظن الا بخالد . حذف متعلق كه به چه كسى حسن ظن داشته باشيم ، مفيد عموم است ، يعنى بكل أحد ؛ و شاهدش هم استثناى بعدى است . حال ما نمىدانيم كه مراد از خالد چه كسى است : آيا مراد ، خالد بن بكر است يا خالد بن سعد ؟ اجمال در معنا و مفهوم خالد است . سر اينكه جناب مظفر دو مثال مىآورد ، اين است كه : مثال اول ، مال اقل و اكثر است و مثال ثانى ، مال متباينين . 2 . و گاهى اجمال در ناحيهء مفهوم خاص نيست بلكه معنا و مفهوم دليل خاص ، كاملا مبين است اما اجمال در ناحيهء مصداق است كه آيا اين فرد به خصوص كه عنوان عام قطعا او را شامل مىشود ، داخل در عنوان خاص شده و از تحت عام حكما بيرون